Sinds de regeringsvorming bestaat er tussen de N-VA en koning Filip een stilzwijgend staakt-het-vuren. De N-VA laat de koning met rust. Het spervuur van lastige vragen over de monarchie in de Kamer is stopgezet. De N-VA-ministers leven stipt hun protocollaire verplichtingen na. Tijdens het militair défilé van 21 juli ontbreken Jan Jambon en Steven Vandeput niet op het appel.

Net zoals Kamervoorzitter Siegfried Bracke met zwier de rol van ceremoniemeester vervult op koningsdag. In ruil daarvoor houdt koning Filip zich politiek op de vlakte. In zijn publieke toespraken beperkt hij zich tot onschuldige banaliteiten. In tegenstelling tot zijn oom en nadien zijn vader fulmineert hij niet meer tegen de omfloerste separatisten. Venijnige slagen onder de gordel blijven de Vlaams-nationalisten bespaard.

Tot vorige week dinsdag. In zijn toespraak voor de overheden van het land begaf Filip zich voor het eerst duidelijk op politiek terrein. Hij haalde scherp uit naar de Brexit en naar Trump.  Je moet maar durven om als niet verkozen staatshoofd perfect democratische beslissingen in andere landen te veroordelen. De N-VA, die juist het hoofd koel probeert te houden ten aanzien van Trump, was not amused.  En er was meer. Voor de eerste keer sinds lang klonk in de toespraak ook een onmiskenbaar anti-flamingantisch geluid: “Laten we samen aan een Europa voortbouwen, waarin onze nationale eigenheid wordt versterkt door samenwerking, in plaats van dat ze wordt verzwakt door interne twisten.”  Zeker, Filip maakt het nog niet zo bont als zijn vader, die de separatisten expliciet veroordeelde. Maar toch laat zijn uitspraak weinig ruimte tot interpretatie.  Iedereen weet zeer goed wie hier wordt geviseerd, wie de onverlaten zijn die “de nationale eigenheid verzwakken door interne twisten”.

Gedekt door de regering?

De koninklijke toespraken worden in principe politiek gedekt door de regering, dus ook door de N-VA. In werkelijkheid echter dekt de koning zich bij de regering in via een flinterdunne procedure. De teksten worden geschreven op het Paleis. Het is niet zo dat er vooraf met de regering wordt afgetoetst welke thema’s het best aan bod zouden komen. Het is ook niet zo dat de koninklijke toespraken worden voorgelegd op de ministerraad. De premier krijgt de tekst voor zijn neus geschoven tijdens de wekelijkse audiëntie. Hij moet die meteen lezen en eventueel aanpassingen suggereren.  Hij kan hierover met niemand overleggen, ook niet met de andere ministers of met zijn persoonlijke medewerkers.   Dat wisten we al uit de memoires van Jean-Luc Dehaene. Maar vorige week donderdag heeft de premier dat nog eens uitdrukkelijk bevestigd in de Kamer, in zijn antwoord op een vraag van Barbara Pas: “Ik bevestig hierbij aan de Kamer dat ik als eerste minister mijn politieke dekking heb gegeven aan de toespraak van de koning. Dat is klaar en duidelijk. Daar is geen discussie over in de ministerraad. Dat is onze traditie in België. Er vindt een persoonlijk gesprek plaats tussen de eerste minister en de koning.”

Blijkbaar heeft Michel niet beseft dat bepaalde passages nogal gevoelig konden liggen voor zijn belangrijkste coalitiepartner. Misschien heeft hij als Franstalige te weinig feeling voor die Vlaamse gevoeligheden, al is dat eigenlijk amper een excuus voor een federaal premier.  Maar dat excuus geldt natuurlijk nog veel minder voor het Paleis. Zeker de huidige kabinetschef Frans Van Daele weet maar al te goed wat politiek controversieel is in Vlaanderen. Hier heeft men de N-VA doelbewust een steek onder water willen geven.

Einde wapenstilstand?

Waarom dan? Heeft de monarchie er geen belang bij om de wapenstilstand met de N-VA te respecteren? Misschien wel.  Maar wellicht zou de koning antwoorden met het spreekwoordelijke “meester, hij is begonnen !”  Want inderdaad, voor het Paleis is het de N-VA die het bestand al een paar keer flagrant heeft geschonden. Zo protesteerden Hendrik Vuye en Veerle Wouters in juni vorig jaar tegen het feit dat koningin Mathilde de voorzitter van de Wereldbank “in audiëntie” ontving. Eerder hadden ze al de constitutionele fraude aangeklaagd, waarbij de regering post factum toestemming gaf voor het huwelijk van prins Amedeo zonder hiervoor de grondwettelijk vereiste toestemming te vragen aan het parlement.  Volgens indiscreties in Le Soir (29 september 2016) reageerde het Paleis woest op die incidenten. “La N-VA a rompu la trêve” klonk het verontwaardigd in Laken.

En dan was er nog ‘De maat van de monarchie’ waarin het rebelse duo brandhout maakte van het koningshuis (en onder meer de kwestie van de toespraken uitbeende). Dat Vuye en Wouters zich niet hielden aan de wapenstilstand en daardoor de N-VA-ministers in verlegenheid brachten, heeft er wellicht toe bijgedragen dat ze in ongenade gevallen zijn bij de partijtop. Maar kennelijk was dit zoenoffer niet voldoende om de toorn van het Paleis af te wenden.

Voor de N-VA is het vervelend dat Filip de politieke toer begint op te gaan in zijn toespraken. Dat de koning zich sinds 2014 op de vlakte hield was voor de partij mooi meegenomen. Daarmee kon men de kritische republikeinse achterban wat sussen. De N-VA houdt de koning netjes aan de leiband.  Dankzij de regeringsdeelname van de N-VA moet Filip op zijn tong bijten en de afkeer voor alles wat Vlaams-nationaal is inslikken. Sinds vorige week dinsdag klinkt dat verhaal wat minder overtuigend.

Aftasten

Zeker, de koning trekt nog lang niet alle registers open tegen het Vlaams-nationalisme. Maar je krijgt de indruk dat hij de grenzen aan het aftasten is en die ook wil verleggen.  Ongetwijfeld  bestaat bij de N-VA de vrees dat Filip de politieke gaspedaal gaandeweg dieper zal indrukken. Na een aarzeling van een paar dagen heeft de partij dan ook een stevig schot voor de boeg gelost. Wat fractieleider Peter De Roover vorige donderdag verklaarde in Villa Politica was inderdaad niet min: “We waren een beetje verbaasd over de tonaliteit van de boodschap van de koning. We willen ervoor waarschuwen dat men voorzichtig moet zijn op dat pad. Men moet daar niet te ver op gaan, want dan worden er brokken gemaakt.”  Het was geleden van de kerstboodschap van 2012 dat een lid van de meerderheid zich zo uitdrukkelijk distantieerde van een koninklijke toespraak.  De dag nadien was Jan Jambon voorzichtiger in De Afspraak op Vrijdag. Maar ook hij stak zijn wrevel over de toespraak niet onder stoelen of banken.

Al bij al heeft de N-VA gepast gereageerd op de koninklijke provocatie. Nu kan de partij enkel maar hopen dat die waarschuwing goed is aangekomen.  Want als Filip volhardt in de boosheid, dan zit de partij pas echt met een probleem.  Nog een keer dreigen met ‘brokken’ zal dan niet volstaan. Maar zou de partij de regering durven op te blazen omwille van een koninklijke toespraak? In elk geval heeft dit incident aangetoond dat men niet teveel op Charles Michel moet rekenen om uitschuivers in koninklijke boodschappen te detecteren.  Jan Jambon heeft dan ook overschot van gelijk als hij voorstelt dat de toespraken voortaan door de volledige regering worden bekeken.  Laat ons hopen dat de N-VA die eis nu ook hard maakt en hierover eens hard met de vuist op tafel slaat in de regering.  Of zou dat een inbreuk zijn op de communautaire stilstand?

Bart Maddens